Readiness of health facilities to provide services related to non-communicable diseases in Nepal: evidence from nationally representative Nepal Health Facility Survey 2021
Bikram Adhikari, Achyut Raj Pandey, Bipul Lamichhane, Saugat Pratap KC, Deepak Joshi, Shophika Regmi, Santosh Giri, Sushil Chandra Baral
BMJ Open · 2023 · DOI: 10.1136/bmjopen-2023-072673
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यो क्रस-सेक्सनल अध्ययनले राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक नेपाल स्वास्थ्य संस्था सर्वेक्षण (NHFS) २०२१ को द्वितीयक डेटा विश्लेषण गर्यो, जसमा सबै ७ प्रदेश र ७७ जिल्लाका ५,६८१ योग्य स्वास्थ्य संस्थाहरूमध्ये स्तरीकृत अनियमित नमूनाका रूपमा १,६३३ संस्था छानिएका थिए (कुनै न कुनै NCD-सम्बन्धित सेवा दिने १,४८० संस्थाको प्रभावकारी विश्लेषणात्मक नमूना)। अनुसन्धानकर्ताहरूले WHO को सेवा उपलब्धता र तयारी मूल्याङ्कन (SARA) उपकरण प्रयोग गरी मार्गदर्शन/स्टाफ तालिम, आवश्यक उपकरण/सामग्री, र आवश्यक औषधि/डायग्नोस्टिक्स गरी तीन डोमेनमा हृदयघात रोग (CVD), मधुमेह (DM), दीर्घकालीन श्वासप्रश्वास रोग (CRD) र मानसिक स्वास्थ्य (MH) सेवाका लागि संस्थाहरूको तयारी मापन गरे, अनि तयारीका निर्धारक तत्वहरू (क्षेत्र, पर्यावरणीय क्षेत्र, प्रदेश, संस्थाको प्रकार, बाह्य सुपरिवेक्षण, गुणस्तर आश्वासन गतिविधि, र ग्राहक राय समीक्षा) पहिचान गर्न तौलित एकल तथा बहुचल लजिस्टिक रिग्रेसन प्रयोग गरे।
के पत्ता लाग्यो
राष्ट्रियस्तरमा NCD सेवा दिन संस्थाहरूको तयारी अत्यन्तै न्यून रहेको पाइयो: तयारी स्कोर १००-मा ३२.६, ३८.०, ३८.४ र २४.० रहे तापनि CRD का लागि जम्मा २.३% संस्था मात्र 'तयार' (स्कोर ≥७०/१००) थिए, CVD का लागि ३.८%, DM का लागि ३.६% र MH का लागि ३.३%। मार्गदर्शन-तथा-स्टाफ-तालिम डोमेनले सबै चार NCD सेवाका लागि सबैभन्दा कम स्कोर पायो (मध्यक स्कोर शून्य), जबकि आवश्यक-उपकरण-तथा-सामग्री डोमेनले सबैभन्दा उच्च स्कोर पायो। स्थानीय सरकारद्वारा सञ्चालित संस्थाहरू (स्वास्थ्य चौकी, PHCC, आधारभूत अस्पताल) संघीय/प्रादेशिक अस्पतालको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा कम तयार थिए — CRD का लागि स्थानीय संस्थाहरूमध्ये जम्मा १.५% मात्र 'तयार' थिए जबकि संघीय/प्रादेशिक अस्पतालमा १९.५% थिए, र समायोजित सम्भावना CRD-तयारीका लागि ९६% कम (OR ०.०४, ९५% CI ०.०२–०.०९) र CVD-तयारीका लागि ८८% कम (OR ०.१२, ९५% CI ०.०५–०.२८) रह्यो — जबकि विगत ४ महिनामा बाह्य सुपरिवेक्षण पाएका संस्थाहरूमा CRD-तयारीको सम्भावना ३ गुणाभन्दा बढी (OR ३.४३, ९५% CI १.६४–७.२०) र DM-तयारीको सम्भावना २.५ गुणा बढी (OR २.५१, ९५% CI १.२६–४.९९) थियो। आवश्यक NCD औषधिहरू प्रायः उपलब्ध नै थिएनन्: बेक्लोमेथासोन (दम/COPD इन्हेलर) जम्मा ३.९% संस्थामा, इन्जेक्टेबल इन्सुलिन ७.५% मा र थायाजाइड ६.७% मा मात्र उपलब्ध थियो।
नेपालको लागि यसको अर्थ
नेपालमा NCD ले ७१.१% मृत्यु निम्त्याउने (GBD २०१९) र स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय (MoHP) को WHO आवश्यक NCD हस्तक्षेप प्याकेज (PEN) सबै ७७ जिल्लामा विस्तार भइसकेको सन्दर्भमा — जसले स्वास्थ्य चौकी र PHCC मार्फत NCD जाँच तथा व्यवस्थापन दिने लक्ष्य राख्छ — यस अध्ययनले स्थानीय संस्थाहरूमध्ये जम्मा १.५% मात्र CRD व्यवस्थापनका लागि 'तयार' रहेको (संघीय/प्रादेशिक अस्पतालको १९.५% को तुलनामा) देखाउनुले PEN कागजमा त पुगेको तर व्यवहारमा उपकरणसहित नपुगेको संकेत गर्छ। स्वास्थ्य सेवा विभाग (DoHS) र प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालयहरूले दुई ठोस कदम प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ: (१) आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्याकेज (BHSP) अन्तर्गतको आवश्यक NCD औषधि सूची (हाल करिब ९८ औषधिको निःशुल्क औषधि सूचीको हिस्सा) लाई स्वास्थ्य चौकी र PHCC तहमा नै कोष तथा कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्ने, किनभने बेक्लोमेथासोन, इन्जेक्टेबल इन्सुलिन र थायाजाइड जस्ता औषधि लगभग पूर्णतया अनुपलब्ध थिए; र (२) स्थानीय संस्थाहरूमा नियमित बाह्य सुपरिवेक्षण भ्रमण विस्तार गर्ने, किनभने विगत ४ महिनामा सुपरिवेक्षण पाएका संस्थामा CRD-तयारीको सम्भावना ३ गुणाभन्दा बढी र DM-तयारीको सम्भावना २.५ गुणा थियो — नेपालको पुनरावृत्त प्रशासनिक फेरबदलको बीचमा पनि प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालयको पहुँचभित्रकै तुलनात्मक रूपमा न्यून-लागतको प्रशासनिक उपाय।
सन्दर्भीकरण
नेपालमा NCD (नसर्ने रोग) को बोझ अत्यन्त गम्भीर छ — NCD ले ७१.१% मृत्युको कारण बन्छ (GBD २०१९) र उच्च रक्तचाप वयस्कहरूमा २४.५% छ (STEPS २०१९) — तर स्वास्थ्य प्रणाली अझै त्रि-तहीय संघीय संरचनामा आधारित छ, जहाँ स्थानीय सरकार (संविधानको अनुसूची ८ अन्तर्गत) लाई करिब ३,७७८ स्वास्थ्य चौकी र १८७ PHCC सहित 'आधारभूत स्वास्थ्य तथा सरसफाइ' को जिम्मेवारी दिइएको छ, जुन अधिकांश नेपालीहरूको पहिलो सम्पर्क बिन्दु हो। स्थानीय तहले सञ्चालन गर्ने स्वास्थ्य संस्थाहरू संघीय/प्रादेशिक अस्पतालको तुलनामा CRD सेवाका लागि तयारीमा ९६% कम रहेको (AOR ०.०४) यस अध्ययनको निष्कर्षले, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय (MoHP) को WHO PEN प्याकेज र नसर्ने रोग बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना (२०२१-२०२५) ठ्याक्कै यिनै परिधीय संस्थाहरूमा निर्भर रहेको बेला एक गम्भीर विकेन्द्रीकरण खाडल देखाउँछ।