Health professionals' experience on District Health Information System (DHIS2) and its utilization at local levels in Gandaki province, Nepal: A qualitative study
Prakash Raj Bhatt, Rabindra Bhandari, Shiksha Adhikari, Nand Ram Gahatraj
PLOS Global Public Health · 2024 · DOI: 10.1371/journal.pgph.0002890
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यस अन्वेषणात्मक गुणात्मक अध्ययनले नेपालको गण्डकी प्रदेशमा स्थानीय तहको निर्णय प्रक्रियाका लागि DHIS2 (District Health Information System 2) प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यकर्मीहरूको अनुभव र डेटा उपयोगलाई केलायो। उद्देश्यपूर्ण नमूना विधि प्रयोग गरी अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् २०२३ जुन २८ देखि जुलाई ३१ सम्म पाँच जिल्ला (कास्की, गोरखा, स्याङ्जा, नवलपरासी, मुस्ताङ) का १० स्थानीय तह र ९ स्वास्थ्य चौकीका DHIS2 फोकल व्यक्तिहरूसँग २० वटा गहन अन्तर्वार्ता (प्रत्येक २०–४० मिनेट) लिए, साथै प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालयबाट एक थप सहभागी समावेश गरियो — यसले पहाड, हिमाल र तराई गरी तीनै भौगोलिक क्षेत्रलाई समेट्छ। अन्तर्वार्ता नेपाली भाषामा लिइयो, अडियो रेकर्ड गरियो, अंग्रेजीमा अनुवाद गरियो, र Braun तथा Clarke को छ-चरण विधि प्रयोग गरी NVivo 12 सफ्टवेयरमार्फत विषयगत विश्लेषण गरियो, जुन COREQ गुणात्मक प्रतिवेदन मापदण्ड अनुसार डेटा सन्तृप्ति नभएसम्म जारी राखियो।
के पत्ता लाग्यो
यस अध्ययनले गण्डकी प्रदेशका स्वास्थ्यकर्मीहरूसँग २० वटा गहन अन्तर्वार्ता सञ्चालन गर्यो, जसबाट ७९ वटा विवरणात्मक कोड निस्किए र ती छवटा प्रमुख विषयवस्तुमा वर्गीकृत गरियो। सहभागीहरूमा पहाडी जिल्लाका १२, तराईका ४, र हिमाली जिल्लाका ३ जना थिए, साथै प्रादेशिक तहबाट १ जना थिए; अधिकांशसँग DHIS2 प्रयोगको ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी अनुभव थियो। स्वास्थ्यकर्मीहरूले DHIS2 लाई अघिल्लो म्यानुअल प्रणालीको तुलनामा समयमै प्रतिवेदन, डेटा भण्डारण, त्रुटि पहिचान र विश्लेषण/दृश्यीकरणमा सुधार ल्याएको बताए, र कुनै थप प्रोत्साहन नभए पनि यसलाई प्रयोग गर्न उच्च आत्म-प्रेरणा देखाए। तथापि, महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू कायमै रहे: बारम्बार सर्भर बन्द हुने र डेटा लक/हराउने समस्याले केही कर्मचारीलाई राति इन्टरनेट अलिक राम्रो हुँदा घरबाटै फेरि डेटा प्रविष्ट गर्न बाध्य बनायो; कमजोर इन्टरनेट र अस्थिर विद्युत आपूर्तिले हिमाली जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थालाई बढी असर गर्यो; प्रायः प्रत्येक संस्थामा DHIS2 मा तालिम प्राप्त एक मात्र व्यक्ति हुने भएकाले उक्त व्यक्ति अनुपस्थित वा अत्यधिक व्यस्त हुँदा प्रणाली नै अवरुद्ध हुने जोखिम रह्यो; र अधिकांश सहभागीले प्रारम्भिक आधारभूत तालिमपछि कहिल्यै पुनर्ताजगी तालिम नपाएको र संस्थामा छापिएको तालिम पुस्तिका उपलब्ध नभएको (केवल ई-प्रति वा पेनड्राइभमा भिडियो ट्युटोरियल मात्र) बताए। संस्था तहमा डेटा नियमित रूपमा उपलब्ध भए पनि, निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूको न्यून डेटा साक्षरता र चासो अभाव, साथै स्वास्थ्य क्षेत्रमा कमजोर नेतृत्वका कारण प्रमाणमा आधारित योजनाका लागि DHIS2 डेटाको प्रयोग स्थानीय तहमा अपेक्षित रूपमा हुन सकेन।
नेपालको लागि यसको अर्थ
DHIS2 डेटाको गुणस्तर नेपालको सन् २०२६ को डिजिटल स्वास्थ्य सुधार प्राथमिकताहरूमध्ये स्पष्ट रूपमा समावेश छ, र सन् २०१९ देखि DHIS2 लगभग सबै ७५३ स्थानीय तहमा विस्तार भइसकेकाले गण्डकी प्रदेशको यो प्रमाण प्रत्यक्ष रूपमा सान्दर्भिक छ। यी निष्कर्षहरूले वास्ती तथा सहलेखकहरूले (२०२३) राष्ट्रिय स्तरमा औंल्याएको संघीयता/अनुसूची ८ को द्वन्द्वलाई देखाउँछन्: स्थानीय तहले संवैधानिक रूपमा "आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ" सेवाको स्वामित्व राखे पनि DHIS2 का सर्भर, प्राविधिक सहयोग र तालिम अझै संघीय वा प्रादेशिक तहबाटै व्यवस्थित हुन्छन्, जसले प्रत्येक संस्थामा सामान्यतया रहने एकल तालिम प्राप्त फोकल व्यक्तिलाई पर्याप्त सहयोग, पुनर्ताजगी तालिम वा सन्दर्भ सामग्रीबिना छोड्छ। तीनवटा ठोस कदमहरू यसबाट निस्कन्छन्: (१) स्वास्थ्य सेवा विभाग/स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले DHIS2 फोकल व्यक्तिहरूका लागि — एकपटकको अभिमुखीकरण मात्र होइन — अनिवार्य वार्षिक पुनर्ताजगी तालिम चक्र सुरु गर्नुपर्छ, जसमा इन्टरनेट र जनशक्ति दुवैको अभाव भोगिरहेका हिमाली जिल्लाका संस्थालाई प्राथमिकता दिइनुपर्छ; (२) प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालयहरूले गण्डकीले पहिल्यै सुरु गरिसकेको "निर्वाचित जनप्रतिनिधिका लागि डेटा साक्षरता" जस्ता कार्यक्रम अन्य प्रदेशमा पनि विस्तार गर्नुपर्छ, किनभने स्वास्थ्य डेटामा राजनीतिक चासोको कमी प्रमाणमा आधारित स्थानीय योजनाको बारम्बार बाधा बनिरहेको छ; (३) स्वास्थ्य सेवा विभागले DHIS2 मा स्थानीय तहबाट सञ्चालित स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू प्रतिवेदन गर्ने क्षेत्र थप्नुपर्छ, जसले हाल राष्ट्रिय HMIS मा लगभग अदृश्य रहेको स्थानीय स्वास्थ्य खर्चलाई देखिने बनाउँछ र नेपालको राष्ट्रिय डिजिटल-स्वास्थ्य रणनीतिका लागि आवश्यक प्रमाण आधार बलियो बनाउँछ।
सन्दर्भीकरण
डिजिटल स्वास्थ्य — विशेष गरी DHIS2 डेटाको गुणस्तर — नेपालको सन् २०२६ का स्पष्ट डिजिटल-स्वास्थ्य सुधार प्राथमिकताहरूमध्ये एक हो, र सन् २०१९ को संघीय पुनर्संरचना पश्चात् DHIS2 प्रतिवेदन प्रणाली अहिले नाममा सबै ७५३ स्थानीय तहसम्म पुगिसकेको छ। तर नेपालको संघीय संरचनाले स्थानीय तहलाई "आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ" (अनुसूची ८) को संवैधानिक जिम्मेवारी दिए पनि स्वास्थ्य क्षेत्र तीनै तहमा साझा जिम्मेवारी (अनुसूची ९) भित्र पर्ने हुँदा — यो संरचनागत समन्वय खाडललाई वास्ती तथा सहलेखकहरूले (२०२३) पनि औंल्याएका छन् — गण्डकी प्रदेशको यस अध्ययनले यसलाई ठोस रूपमा देखाउँछ: सुविधा र स्थानीय तहका कर्मचारीले प्रतिवेदनको भार बोके पनि DHIS2 का सर्भर, प्राविधिक सहयोग र तालिम अझै संघीय वा प्रादेशिक तहबाटै व्यवस्थित हुन्छन्।