Suicide and deliberate self-harm among women in Nepal: a scoping review
Sarina Pradhan Kasaju, Anja Krumeich, Marc Van der Putten
BMC Women's Health · 2021 · DOI: 10.1186/s12905-021-01547-3
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यो स्कोपिङ समीक्षाले नेपालका महिलामा आत्महत्या र जानाजान आत्म-हानी (DSH) सम्बन्धी प्रकाशित तथा ग्रे साहित्यको नक्सांकन गर्न आर्क्से र ओ'म्याली (Arksey and O'Malley) को छ-चरणीय पद्धतिगत ढाँचा अपनायो। जुलाई २०१९ मा PubMed र Google Scholar मा गरिएको बुलियन खोज र सन्दर्भ-सूची स्नोबलिङबाट जम्मा ९,२५६ लेख फेला परे; डुप्लिकेट हटाई, शीर्षक, सार र पूर्ण-पाठ छनोट पछि जम्मा १८ अध्ययन समावेश गरियो — १५ समीक्षित-पत्रिका लेख (प्रायः प्रतिगामी अस्पताल केस शृंखला र क्रस-सेक्सनल अध्ययन, एक मिश्रित-विधि र दुई मनोवैज्ञानिक-अटोप्सी अध्ययन) र ३ ग्रे साहित्य प्रतिवेदन (सरकारको मातृ मृत्युदर तथा रुग्णता अध्ययन सहित)। एक जना समीक्षकले अध्ययनहरू छनोट गरे, जसलाई दुई सह-लेखकसँग समायोजन गरी १०% नमूनामा ०.९ को होल्स्टी गुणांक (Holsti's coefficient) प्राप्त भयो। समीक्षाले उमेर, वैवाहिक स्थिति, आत्महत्याको माध्यम, र मनोसामाजिक, आर्थिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी योगदान कारकहरूको ढाँचा नक्सांकन गर्यो।
के पत्ता लाग्यो
सन् २००८/०९ को मातृ मृत्युदर तथा रुग्णता अध्ययन (MMMS) मा प्रजनन उमेर समूह (१५–४९ वर्ष) की महिलाहरूको १,४९६ मृत्युमध्ये करिब १६% मृत्युको कारण आत्महत्या रहेको पाइयो — जुन सन् १९९८/९९ को MMMS को १०% भन्दा बढी हो — यसले आत्महत्यालाई प्रजनन उमेरका महिलामा नेपालको एकल प्रमुख मृत्युको कारण बनाउँछ; यो प्रजनन उमेरका महिलाको कुल मृत्युको अनुपात हो, जनसंख्या दर होइन (छुट्टै प्रहरी तथ्याङ्कले सन् २००९/१० मा २०–२४ वर्ष उमेर समूहकी महिलामा आत्महत्या दर प्रति एक लाखमा ७.४ मा उच्चतम पुगेको देखाएको थियो)। करिब ६३% आत्महत्या मृत्यु १५–२९ वर्ष उमेरकी महिलामा भएको थियो। सन् २००८/०९ को MMMS अनुसार अविवाहित प्रजनन-उमेर महिलाका कुल मृत्युमध्ये आत्महत्याको अंश (१९७ मृत्युमध्ये २५%) विवाहित प्रजनन-उमेर महिलाको भन्दा (१,१९१ मृत्युमध्ये १५%) बढी रहेको पाइयो, यद्यपि व्यक्तिगत अध्ययनहरूमा विवाहित महिला नै संख्यात्मक रूपमा बहुसंख्यक आत्महत्या/DSH घटनामा देखिए (सन् २००८/०९ MMMS मा प्रजनन-उमेर आत्महत्या मृत्युको ७३%; सन् २००३–२०११ प्रहरी अभिलेखमा सबै उमेर समूह गरी ८४.१% सम्म)। विषपान (प्रायः कीटनाशक) सबैभन्दा सामान्य विधि रह्यो, जुन ८८% अध्ययनमा उल्लेख भएको थियो, त्यसपछि झुण्डिएर आत्महत्या (१६%)। सन् २०१३–२०१५ का प्रहरी-अभिलेखित आत्महत्याको मनोवैज्ञानिक अटोप्सी अध्ययनमा ६१.१% महिला मृतकले मृत्युअघि तीन महिनाभित्र शारीरिक दुर्व्यवहार भोगेका थिए; छुट्टै NDHS २०१६ अनुसार २२% नेपाली महिला (विवाहित महिलामध्ये २६%) ले जीवनकालमा शारीरिक वा पारिवारिक हिंसा भोगेका थिए, र ६०% ले यो कहिल्यै कसैलाई नबताएको पाइयो। समावेश गरिएका १८ अध्ययनमध्ये जम्मा २ ले मात्र गरिबीको जाँच गरे, र १ ले मात्र सामाजिक बहिष्करण, लैंगिक असमानता र शिक्षालाई आत्महत्याको जोखिम कारकको रूपमा अध्ययन गर्यो।
नेपालको लागि यसको अर्थ
यो समीक्षा एक स्कोपिङ उपकरण हो, संकलित मेटा-विश्लेषण होइन — यसले प्रमाण कहाँ अवस्थित छ (अस्पतालमा आधारित, वैवाहिक दुर्व्यवहार र आर्थिक तनाव जस्ता नजिकका मनोसामाजिक कारक) र कहाँ पातलो छ (१८ मध्ये जम्मा २ अध्ययनले गरिबी छोए; तथ्याङ्कको अभावले जात/जाति र शिक्षाको मूल्याङ्कन नै हुन सकेन) भन्ने नक्सा कोर्छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका लागि — जसका आत्महत्या सम्बन्धी सूचकलाई यो समीक्षाले नै भरपर्दो नभएको भन्दछ — प्राथमिकता भनेको हाल अस्तित्वमा नरहेको राष्ट्रिय आत्महत्या निगरानी प्रणाली निर्माण गर्नु हो — उदाहरणका लागि, यो समीक्षाले भर परेको MMMS को नमूना पछ्याउँदै आगामी नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (NDHS) मा प्रमाणित मौखिक-अटोप्सी आत्महत्या मोड्युल थप्ने। दोस्रो, अधिकांश प्रमाण सहरी तृतीयक अस्पताल (काठमाडौं, धरान, चितवन) बाट आएकाले, नेपालको mhGAP विस्तार र महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) नेतृत्वको सामुदायिक पहुँचलाई ग्रामीण र सामुदायिक परिवेशमा घरेलु-दुर्व्यवहारसँग जोडिएको मनोसामाजिक कष्ट पहिचान गर्न विस्तार गर्नुपर्छ, जहाँ यो समीक्षाले प्रमाण-आधार लगभग अनुपस्थित रहेको पत्ता लगायो। तेस्रो, पितृसत्ता, लैंगिक असमानता र गरिबी जस्ता मूल कारण "सतही रूपमा मात्र अध्ययन गरिएको" भन्ने यस समीक्षाको निष्कर्षले सन् २०२० को मानसिक स्वास्थ्य रणनीति भए पनि लामो समयदेखि अड्किएको नेपालको मानसिक स्वास्थ्य ऐन अन्ततः पारित गरी महिला-केन्द्रित आत्महत्या रोकथाम कार्यक्रमका लागि कानुनी जनादेश र समर्पित वित्तपोषण सिर्जना गर्ने आवश्यकतालाई थप बलियो बनाउँछ।
सन्दर्भीकरण
नेपालमा राष्ट्रिय स्तरको आत्महत्या निगरानी प्रणाली छैन, र यस समीक्षाको प्रमुख स्रोत — सन् २००८/०९ को मातृ मृत्युदर तथा रुग्णता अध्ययन (MMMS) — ले नै स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका आत्महत्या सम्बन्धी तथ्याङ्क भरपर्दो नभएको पुष्टि गर्छ, जुन NHPL को नेपाल ज्ञान-आधारले पनि पुष्टि गर्दछ। प्रायः उद्धृत गरिने "प्रति एक लाखमा १६" भन्ने तथ्याङ्क एक सामान्य त्रुटिपूर्ण बुझाइ हो: यो समीक्षाले सन् २००८/०९ को MMMS मा प्रजनन उमेर समूहका महिलाहरूको १,४९६ मृत्युमध्ये करिब १६% मृत्यु आत्महत्याका कारण भएको उल्लेख गर्छ — यो मृत्युको अनुपात हो, जनसंख्या दर होइन; विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालको वास्तविक उमेर-समायोजित आत्महत्या दर प्रति एक लाखमा करिब ९.८ (सन् २०१९) हो। मनोचिकित्सकको संख्या प्रति एक लाखमा जम्मा ०.१७–०.२२ मात्र भएको, ९०% भन्दा बढी मानसिक स्वास्थ्य उपचार खाडल रहेको, र सन् २०२० को मानसिक स्वास्थ्य रणनीति भए पनि मानसिक स्वास्थ्य ऐन कहिल्यै पारित नभएको सन्दर्भमा, यस समीक्षाले पहिचान गरेका नजिकका कारकहरू — पति वा परिवारबाट हुने दुर्व्यवहार, वैवाहिक विवाद, आर्थिक तनाव — नेपालको सन् २०२६ को मानसिक स्वास्थ्य समायोजन प्राथमिकता (प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा mhGAP विस्तार) सँग प्रत्यक्ष सान्दर्भिक छन्।