Spatial Patterns of Dengue Incidence in Nepal During Record Outbreaks in 2022 and 2023: Implications for Public Health Interventions
Simrik Bhandari, Jason K. Blackburn, Sadie J. Ryan
American Journal of Tropical Medicine and Hygiene · 2025 · DOI: 10.4269/ajtmh.24-0747
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यस अध्ययनले नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठूला दुई डेंगु प्रकोपहरू (सन् २०२२ र २०२३) मा कुन क्षेत्रमा डेंगुको घटनादर असामान्य रूपमा उच्च वा न्यून थियो, र प्रत्येक जिल्लामा केस कहिले उत्कर्षमा पुग्यो भन्ने प्रश्न उठायो। अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको महामारी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) को निगरानी प्रणालीबाट सबै ७७ जिल्लाको मासिक डेंगु केस विवरण डिजिटाइज गरे र सन् २०११ र २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनाबाट प्रक्षेपण गरिएको जनसंख्या तथ्याङ्कसँग जोडे। प्रत्येक जिल्ला र वर्षका लागि प्रति १,००,००० जनसंख्यामा डेंगु घटनादर नक्सांकन गरियो, र तथ्याङ्कीय रूपमा महत्त्वपूर्ण हटस्पट, कोल्ड स्पट र स्थानिक अपवादहरू पहिचान गर्न लोकल मोरानको आई (क्विन कन्टिग्युटी म्याट्रिक्स, ९९९ पर्म्युटेसन, α=०.०२५ मा बोनफेरोनी-सच्याइएको महत्त्व) स्थानिक तथ्याङ्क विधि प्रयोग गरियो। यो व्यक्तिगत स्तरको अध्ययन नभई जिल्लास्तरीय (इकोलोजिकल) समष्टिगत केस-सङ्ख्या विश्लेषण भएकाले, यसका क्लस्टरहरूले घटनादर तथ्याङ्कीय रूपमा कहाँ केन्द्रित छ भन्ने देखाउँछन्, किन भन्ने कारण देखाउँदैनन्।
के पत्ता लाग्यो
नेपालमा सन् २०२२ मा ५४,७८४ र सन् २०२३ मा ५१,२४३ डेंगु केस रेकर्ड भए — दुवै वर्ष रेकर्ड नै थिए। जिल्लागत घटनादर सन् २०२२ मा प्रति १,००,००० जनसंख्यामा ४.२१ देखि १,७१६.८९ सम्म र सन् २०२३ मा २.४९ देखि २,२४२.४४ सम्म रह्यो। सन् २०२२ मा बागमती प्रदेशका छ जिल्ला (काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, मकवानपुर र धादिङ) वरिपरि तथ्याङ्कीय रूपमा महत्त्वपूर्ण हटस्पट (ग्लोबल मोरानको आई = ०.४७२, p = ०.००१) बन्यो, जबकि उत्तरपश्चिमी दुर्गम आठ जिल्ला (हुम्ला, मुगु, बाजुरा, कालिकोट, जुम्ला, जाजरकोट, रुकुम पश्चिम र सुर्खेत) मा कोल्ड स्पट देखियो; अधिकांश जिल्लामा केस अगस्टदेखि अक्टोबरसम्म उत्कर्षमा पुगे। सन् २०२३ मा समग्र क्लस्टरिङ तथ्याङ्कीय रूपमा महत्त्वपूर्ण रहेन (ग्लोबल मोरानको आई = ०.०९५, p = ०.०६०), तर हटस्पटहरू सम्पूर्ण रूपमा नयाँ स्थानमा सरे — गण्डकी प्रदेशका चार जिल्ला (गोरखा, लमजुङ, कास्की, स्याङ्जा) र कोशी प्रदेशका दुई जिल्ला (धनकुटा, मोरङ) — जबकि उत्कर्ष महिनाहरू मार्चदेखि नोभेम्बरसम्म फैलिए, हिमाली जिल्लाहरू सबैभन्दा चाँडो र सबैभन्दा ढिलो गरी उत्कर्षमा पुगे।
नेपालको लागि यसको अर्थ
यो जिल्लास्तरीय हटस्पट नक्सांकनले EDCD (स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय अन्तर्गतको महामारी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा, संविधानको अनुसूची ५ अन्तर्गत सरुवा रोग नियन्त्रणको संघीय जिम्मेवारी बोक्ने निकाय) लाई सन् २०२२ को रेकर्ड प्रकोपपछि विज्ञहरूले माग गर्दै आएको 'प्रभावकारी पूर्व-चेतावनी प्रणाली' का लागि एउटा ठोस उपकरण दिन्छ। हटस्पट सन् २०२२ मा बागमतीबाट सन् २०२३ मा गण्डकी र कोशीमा पूर्णतः सरेकाले, EDCD ले लार्भा स्रोत व्यवस्थापन, धुवाँ छर्ने कार्य र निदान क्षमता जस्ता भेक्टर नियन्त्रण स्रोतहरूलाई स्थिर वार्षिक जिल्ला योजनाभन्दा वास्तविक-समयमा LISA क्लस्टर विश्लेषणका आधारमा गतिशील रूपमा बाँड्नुपर्छ। यसबाहेक, कर्णालीको सुविदित स्वास्थ्य जनशक्ति संकट (स्वीकृत चिकित्सक तथा विशेषज्ञ पदको शून्य प्रतिशत मात्र भरिएको) लाई हेर्दा, कर्णालीका उत्तरपश्चिमी जिल्लाहरूमा देखिएको न्यून घटनादरलाई डेंगुबाट वास्तविक सुरक्षा भनी बुझ्नु हुँदैन; लेखकहरू आफैंले यो 'कोल्ड स्पट' रोगको वास्तविक अभावभन्दा बरु कमजोर रिपोर्टिङको परिणाम हुन सक्ने चेतावनी दिएकाले, EDCD ले त्यहाँ सक्रिय केस-खोजी वा सेरोलजिकल सर्वेक्षण सञ्चालन गर्नुपर्छ।
सन्दर्भीकरण
नेपालको डेंगु प्रकोप सन् २०२२ मा रेकर्ड स्तरमा पुग्यो (५४,७८४ केस, ८८ मृत्यु) र सन् २०२३ मा पनि उच्चै रह्यो, जबकि EDCD को निगरानी अनुसार भेक्टर अहिले जुम्लामा २,४३८ मिटरको उचाइसम्म पुगिसकेको छ — जुन पहिले एडिस लामखुट्टेका लागि अत्यधिक चिसो ठानिएका पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण भइरहेको विस्तार हो। यही अध्ययनले सोही EDCD निगरानी प्रणालीको तथ्याङ्क प्रयोग गरेको छ र सन् २०२२ मा डेंगु सबै ७७ जिल्लामा पुगेको देखाउँछ, जबकि यसले पत्ता लगाएको कर्णालीको दुर्गम उत्तरपश्चिमी क्षेत्र (हुम्ला, मुगु, जुम्ला, कालिकोट) को 'कोल्ड स्पट' आश्वस्त हुनुको सट्टा सतर्कताको संकेत हो: कर्णालीमा स्वीकृत चिकित्सक र विशेषज्ञ पदको शून्य प्रतिशत मात्र भरिएको छ, त्यसैले त्यहाँ रिपोर्ट भएको न्यून घटनादर वास्तविक रोग अभावभन्दा कमजोर केस पहिचान प्रणालीको परिणाम हुन सक्छ।