National and Provincial Estimates of Catastrophic Health Expenditure and its Determinants in Nepal
Arjun Kumar Thapa, Achyut Raj Pandey
Journal of Nepal Health Research Council · 2020 · DOI: 10.33314/jnhrc.v18i4.2392
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यो क्रस-सेक्सनल अध्ययनले केन्द्रीय तथ्यांक विभागद्वारा सङ्कलन गरिएको नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण तेस्रो (२०१२) को डेटाको माध्यमिक विश्लेषण गर्यो, जुन त्यतिबेलाका ७५ जिल्लामा गरिएको थियो र सन् २०१५ को संघीय पुनर्संरचनापछि नेपालका ७ प्रदेशमा पुनर्वर्गीकरण गरियो। ५,९८८ घरपरिवार (२८,४६० व्यक्ति) को राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक नमूनाबाट, लेखकहरूले विगत ३० दिनभित्र सामान्य वा विगत १२ महिनाभित्र दीर्घकालीन रोग भोगेको जनाएका ७,९११ व्यक्तिको स्वास्थ्य खर्च र रोगसम्बन्धी डेटा निकाले। विनाशकारी स्वास्थ्य खर्च (CHE) लाई घरपरिवारको गैर-खाद्य खर्चको ४०% भन्दा बढी प्रत्यक्ष भुक्तानी (OOP) स्वास्थ्य खर्च हुने मानक थ्रेसहोल्ड प्रयोग गरी परिभाषित गरियो। अध्ययनले घरपरिवार आकार, घरमूलीको साक्षरता, जात/जातजाति, उपभोग वर्ग, सहरी/ग्रामीण बसोबास, रोगको प्रकार र सेवा लिइएको स्वास्थ्य संस्थाको प्रकार लगायतका कारकहरू पहिचान गर्न वर्णनात्मक तथ्यांक (राष्ट्रिय र ७ प्रदेशको CHE प्रचलन) र बहुचर लजिस्टिक रिग्रेसन (पूर्ण डेटा भएका n=३,३५७) प्रयोग गर्यो। यस अध्ययनलाई नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषदको नैतिक समीक्षा बोर्डबाट स्वीकृति प्राप्त भएको थियो।
के पत्ता लाग्यो
कम्तीमा एक जना सामान्य वा दीर्घकालीन रोग भएको सदस्य भएका घरपरिवारहरूमध्ये (५,९८८ घरपरिवारको राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक नमूनाबाट ७,९११ केस), ११.११% ले विनाशकारी स्वास्थ्य खर्च (CHE) भोगे, जुन घरपरिवारको गैर-खाद्य खर्चको ४०% भन्दा बढी प्रत्यक्ष भुक्तानी खर्च हुने अवस्थाको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। CHE को प्रचलन प्रदेशअनुसार फरक-फरक थियो — प्रदेश २ (मधेश) मा ९.४% देखि सुदूरपश्चिम प्रदेशमा १३.४% र कर्णाली प्रदेशमा १३.३% सम्म, जबकि लुम्बिनी (११.७%) र प्रदेश १ (११.३%) पनि राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि रहे। CHE थ्रेसहोल्ड घटाउँदा प्रचलन तीव्र रूपले बढ्यो: ३०% कटअफमा १४.५६%, २०% मा २०.४४% र १०% मा ३३.२२%। समायोजित लजिस्टिक रिग्रेसनमा (n=३,३५७), सबैभन्दा गरिब उपभोग वर्गका घरपरिवारहरूमा सबैभन्दा धनी वर्गको तुलनामा CHE हुने सम्भावना ७.२ गुणा बढी थियो (OR=७.२, ९५% CI ४.९–१०.७), जुन दोस्रो (OR=५.०), तेस्रो (OR=२.९) र चौथो (OR=१.५) वर्गसम्म क्रमशः घट्दै गयो। दीर्घकालीन रोग भएका घरपरिवारहरूमा सामान्य रोग मात्र भएकाहरूको तुलनामा CHE हुने सम्भावना ३.२ गुणा बढी थियो (OR=३.२, ९५% CI २.६–४.१)। घरमूली अशिक्षित हुँदा CHE हुने सम्भावना १.३ गुणाले बढ्यो (OR=१.३, ९५% CI १.१–१.६), जबकि घरपरिवारमा प्रत्येक थप सदस्यले CHE हुने सम्भावना करिब ३०% ले घटायो (OR=०.७, ९५% CI ०.७–०.८)। रिग्रेसन नतिजाअनुसार ग्रामीण बसोबासमा सहरी बसोबासको तुलनामा CHE हुने सम्भावना १.८ गुणा बढी देखियो (OR=१.८, ९५% CI १.४–२.३) — यद्यपि लेखको छलफल खण्डमा यसको ठीक विपरीत दिशा उल्लेख गरिएको छ, जुन लेखभित्रैको एउटा असंगति हो र पाठकले याद राख्नुपर्छ। समायोजित मोडेलमा जात/जातजाति र प्रदेश तथ्यांकीय रूपले महत्त्वपूर्ण देखिएनन्, सम्भवतः प्रत्येक प्रदेशको सानो नमूना आकारका कारण (जस्तै कर्णाली n=३८४)।
नेपालको लागि यसको अर्थ
यस अध्ययनको डेटा स्वास्थ्य बीमा बोर्ड (HIB) को राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम (NHIP) भन्दा पहिलेको हो — जसको पाइलट सन् २०१६ मा मात्र कैलाली, बागलुङ र इलाम जिल्लामा सुरु भएको थियो र जुन अहिले सन् २०२६ को शोधनक्षमता संकट (रु १६ अर्बभन्दा बढी बक्यौता) भोगिरहेको छ। त्यसैले यो अध्ययनलाई NHIP ले वित्तीय सुरक्षामा गरेको प्रगति जाँच्ने बीमा-पूर्वको आधाररेखाको रूपमा लिन सकिन्छ: प्रत्यक्ष भुक्तानी अझै पनि चालु स्वास्थ्य खर्चको ५४.२% रहेको र प्रतिवर्ष १.७% नेपाली स्वास्थ्य खर्चका कारण गरिबीमा धकेलिने अवस्थामा, यहाँ पहिचान गरिएको CHE जोखिम प्रोफाइल — सबैभन्दा गरिब वर्ग (OR=७.२), दीर्घकालीन रोग (OR=३.२), अशिक्षित घरमूली (OR=१.३), र ग्रामीण बसोबास (OR=१.८) — मधेश (करिब ८% NHIP नामांकन विरुद्ध कोशीमा करिब ४२%) लगायत NHIP कै सबैभन्दा कमजोर कभरेज भएका भूगोलसँग मेल खान्छ। ठोस रूपमा भन्नुपर्दा, HIB ले कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा — जहाँ यस अध्ययनमा सबैभन्दा बढी CHE (१३.३% र १३.४%) देखिएको थियो र जहाँ आज नेपालको सबैभन्दा कमजोर स्वास्थ्य जनशक्ति छ (कर्णालीमा ० प्रतिशत स्वीकृत चिकित्सक तथा परामर्शदाता पद भरिएको) — प्रिमियम अनुदान प्रवर्द्धन र संस्था आबद्धता विस्तारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, र अशिक्षित घरमूली तथा ग्रामीण घरपरिवारसम्म विशेष रूपमा पुग्न महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) र वडास्तरीय आउटरिच प्रयोग गर्नुपर्छ, किनभने यस अध्ययनले तिनीहरूलाई सबैभन्दा बढी CHE जोखिममा रहेको पहिचान गरेको छ।
सन्दर्भीकरण
यो नेपालमा राष्ट्रिय र प्रादेशिक दुवै स्तरमा विनाशकारी स्वास्थ्य खर्च (CHE) को पहिलो राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक अनुमानहरूमध्ये एक हो, र यसको राष्ट्रिय CHE अनुमान ११.११% ले नेपालको विनाशकारी स्वास्थ्य खर्चका लागि सामान्यतया उद्धृत गरिने करिब १०-११% को आँकडासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। यस अध्ययनको डेटा (नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण तेस्रो, २०१२) स्वास्थ्य बीमा बोर्डको NHIP परियोजना (२०१६ मा सुरु) र सन् २०१५ को संघीय पुनर्संरचनाभन्दा अगाडिको भएकाले, यसलाई बीमा-पूर्वको आधाररेखाको रूपमा हेर्नुपर्छ: प्रत्यक्ष भुक्तानी अझै पनि चालु स्वास्थ्य खर्चको ५४.२% रहेको र प्रतिवर्ष १.७% जनसंख्या स्वास्थ्य खर्चका कारण गरिबीमा धकेलिने अवस्थामा (राष्ट्रिय स्वास्थ्य लेखा २०१९/२०), यस अध्ययनले सबैभन्दा बढी CHE भेट्टाएका सुदूरपश्चिम (१३.४%) र कर्णाली (१३.३%) प्रदेशहरू आज पनि नेपालको सबैभन्दा कमजोर स्वास्थ्य जनशक्ति (कर्णालीमा ० प्रतिशत स्वीकृत चिकित्सक तथा परामर्शदाता पद भरिएको) र सबैभन्दा कम NHIP नामांकन भएका उही प्रदेशहरू हुन्।