Effects of water quality, sanitation, handwashing, and nutritional interventions on diarrhoea and child growth in rural Bangladesh: a cluster randomised controlled trial
Stephen P Luby, Mahbubur Rahman, Benjamin F Arnold, Leanne Unicomb, Sania Ashraf, Peter J Winch, Christine P Stewart, Farzana Begum, Faruqe Hussain, Jade Benjamin-Chung, Elli Leontsini, Abu M Naser, Sarker M Parvez, Alan E Hubbard, Audrie Lin, Fosiul A Nizame, Kaniz Jannat, Ayse Ercumen, Pavani K Ram, Kishor K Das, Jaynal Abedin, Thomas F Clasen, Kathryn G Dewey, Lia C Fernald, Clair Null, Tahmeed Ahmed, John M Colford Jr
Lancet Global Health · 2018 · DOI: 10.1016/S2214-109X(17)30490-4
देशहरू: Bangladesh
के अध्ययन गरियो
यो क्लस्टर-अनियमित नियन्त्रित परीक्षण (WASH Benefits Bangladesh) ले बंगलादेशको ग्रामीण गाजिपुर, किशोरगन्ज, मयमनसिंह र टांगाइल जिल्लाका ७२० भौगोलिक रूपमा मिलाइएका समूहमा ५,५५१ गर्भवती महिलालाई मे २०१२ देखि जुलाई २०१३ सम्म भर्ना गर्यो। समूहहरूलाई सात समूहमध्ये एउटामा अनियमित रूपमा छानियो: नियन्त्रण, क्लोरिनयुक्त खानेपानी, स्तरोन्नत सरसफाइ (डबल-पिट पोर-फ्लस शौचालय), हात धुने प्रवर्द्धन, संयुक्त पानी+सरसफाइ+हात धुने (WSH), पोषण परामर्श र लिपिड-आधारित पोषण पूरक (LNS), वा संयुक्त WSH+पोषण। तालिम प्राप्त सामुदायिक प्रवर्द्धकहरूले करिब दुई वर्षसम्म घरपरिवार-स्तरीय हस्तक्षेप प्रदान गरे। प्राथमिक नतिजा हेरचाहकर्ताले बताएको ७-दिने झाडापखाला प्रचलन (३ वर्षमुनिका १४,४२५ बालबालिकासम्म दुई पटकको अनुगमनमा मूल्याङ्कन गरिएको) र २-वर्षे अनुगमनमा ४,५८४ सूचक बालबालिकामा लम्बाइ-उमेर Z स्कोर (LAZ) थियो।
के पत्ता लाग्यो
नियन्त्रण समूहमा ५.७% झाडापखाला प्रचलनको तुलनामा, सरसफाइ (३.५%; प्रचलन अनुपात ०.६१, ९५% CI ०.४६–०.८१), हात धुने (३.५%; ०.६०, ०.४५–०.८०), पोषण (३.५%; ०.६४, ०.४९–०.८५), र संयुक्त WSH+पोषण (३.५%; ०.६२, ०.४७–०.८१) पाउने बालबालिकामा प्रचलन उल्लेखनीय रूपमा कम थियो — तर एक्लै क्लोरिनयुक्त खानेपानीको कुनै उल्लेखनीय प्रभाव देखिएन (४.९%; ०.८९, ०.७०–१.१३)। पानी, सरसफाइ र हात धुने (WSH) मिसाउँदा एक्लो सरसफाइ वा हात धुनेभन्दा थप कमी आएन (०.६९, ०.५३–०.९०)। वृद्धिको हकमा, पोषण समावेश भएका समूहहरूले मात्र लम्बाइ-उमेर Z स्कोर (LAZ) सुधारे: नियन्त्रणको तुलनामा पोषण-मात्र समूहमा +०.२५ (९५% CI ०.१५–०.३६) र संयुक्त WSH+पोषण समूहमा +०.१३ (०.०२–०.२४); एक्लै वा मिसाएर WSH हस्तक्षेपको वृद्धिमा कुनै प्रभाव देखिएन। संयुक्त WSH+पोषण समूहका बालबालिकामा नियन्त्रणको तुलनामा मृत्युदर ३८% कम थियो (जोखिम भिन्नता −१.९%, ९५% CI −३.६ देखि −०.१; p=०.०३७)।
नेपालको लागि यसको अर्थ
नेपालमा ५ वर्षमुनिका बालबालिकामा झाडापखाला प्रचलन १०% रहेको र सन् २०१९ को खुला दिसामुक्त घोषणाको बाबजुद २८% घटनामा अझै कुनै उपचार नपाइने अवस्थामा, पानी, सरसफाइ र हात धुने घटकहरू मिसाउँदा एक्लो हस्तक्षेपभन्दा थप फाइदा नभएको यस अध्ययनको मुख्य पाठले MoHP को WASH लगानी रणनीतिमा प्रत्यक्ष सुझाव दिन्छ: महँगो मिश्रित प्याकेज वित्तपोषण गर्नुको सट्टा, नेपालका करिब ५०,४०० महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) मार्फत हात धुने प्रवर्द्धन जस्तो एउटै उच्च-ग्रहण हस्तक्षेप बढी घरपरिवारसम्म विस्तार गर्दा जनसंख्या-स्तरमा झाडापखाला बढी घट्न सक्छ। दोस्रो, पोषण समावेश भएका समूहले मात्र बाल वृद्धि सुधारेको (+०.२५ LAZ) र WASH एक्लैले नसुधारेकोले, नेपालको लगातार २५% रहेको अल्पवृद्धि (stunting) दर WASH लगानीले मात्र समाधान हुनेछैन; नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना (NHSSP) २०२३–२०३० कार्यान्वयन गर्ने MoHP र प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालयहरूले FCHV-मार्फत पोषण परामर्श र लिपिड-आधारित पूरक कार्यक्रमलाई WASH कार्यक्रमसँगै जोड्नुपर्छ, WASH ले मात्र वृद्धि नतिजा सुधार्ने अनुमान नगरी।
सन्दर्भीकरण
नेपालले लगभग विश्वव्यापी आधारभूत खानेपानी पहुँच (९८%) र बढ्दो आधारभूत सरसफाइ (सन् २०११ को ४०% बाट बढेर हाल ७३%) हासिल गरिसकेको छ, र सन् २०१९ मा दक्षिण एसियाकै पहिलो खुला दिसामुक्त राष्ट्र घोषित भयो — तैपनि NDHS २०२२ ले अझै ७% खुला दिसा र ५ वर्षमुनिका बालबालिकामा १०% झाडापखाला प्रचलन भेट्यो, जसमध्ये जम्मा ४८% लाई मात्र ORS उपचार पुग्छ। सरसफाइ र हात धुने प्रवर्द्धनले झाडापखाला झण्डै ४०% ले घटाए पनि दुवै मिसाउँदा थप फाइदा नभएको यस अध्ययनको मुख्य निष्कर्ष स्वास्थ्य मन्त्रालय (MoHP) र नेपालका करिब ५०,४०० महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) ले सीमित WASH स्रोतलाई कसरी प्राथमिकीकरण गर्ने भन्नेमा प्रत्यक्ष सान्दर्भिक छ, यद्यपि बंगलादेशको समथर नदी-मैदान भूभाग (नेपालको WASH प्रमाणको मानक तुलना) नेपालको पहाडी र हिमाली भूगोलभन्दा उल्लेखनीय फरक छ।