Impact of Suaahara, an integrated nutrition programme, on maternal and child nutrition at scale in Nepal
Edward A. Frongillo, Shalini Suresh, Deependra K. Thapa, Kenda Cunningham, Pooja Pandey Rana, Ramesh P. Adhikari, Subir Kole, Bhim Pun, Indra Kshetri, Debendra P. Adhikari, Rolf Klemm
Maternal & Child Nutrition · 2026 · DOI: 10.1111/mcn.13630
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
सुआहारा ('राम्रो पोषण') USAID ले सहयोग गरेको नेपालको ठूलो स्तरको बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रम थियो, जुन दुई चरणमा (पहिलो चरण: सन् २०१२–२०१६; दोस्रो चरण: सन् २०१७–२०२१, सन् २०२३ सम्म विस्तारित) पहाड, हिमाल र तराई पारिस्थितिक क्षेत्र समेटेर नेपालका ७७ मध्ये ४२ जिल्लामा सञ्चालित भएको थियो। यसले पोषण-विशिष्ट हस्तक्षेप, स्वास्थ्य तथा परिवार नियोजन सेवा, र खानेपानी-सरसफाइ-स्वच्छता (WASH) कार्यक्रमलाई अगिल्लो पंक्तिका कार्यकर्तासँगको अन्तरव्यक्तिगत सञ्चार, सामुदायिक कार्यक्रम र जनसञ्चारमार्फत सँगै लागू गर्यो। यस अध्ययनले दुई समूह (सुआहारा कार्यान्वयन जिल्ला र सुआहारा नभएका तुलनात्मक जिल्ला) र आधाररेखा (सन् २०१२) तथा अन्तिमरेखा (सन् २०२२) मा गरिएका दुई स्वतन्त्र क्रस-सेक्सनल घरपरिवार सर्वेक्षणसहित अर्ध-प्रयोगात्मक डिजाइन प्रयोग गर्यो, जसलाई डिफरेन्स-इन-डिफरेन्स विधिबाट विश्लेषण गरियो। कार्यक्रम विस्तार हुँदा सुरुका आधा तुलनात्मक जिल्लाहरू आफैं सुआहारा कार्यान्वयन जिल्ला बनेकाले, अन्तिममा जोडी मिलाइएका जम्मा चार जिल्ला मात्र राखिए: सिन्धुपाल्चोक, स्याङ्जा, रुपन्देही र दार्चुला (कार्यान्वयन) विरुद्ध रामेछाप, तनहुँ, चितवन र जुम्ला (तुलनात्मक)। अन्तिमरेखा सर्वेक्षणमा २,४८० घरपरिवार (आधाररेखाको २,०४० भन्दा बढी) समेटिएको थियो, जसमा ५ वर्षमुनिका बालबालिकाकी आमा, घरपरिवारका निर्णयकर्ता र हजुरआमाहरूसँग अन्तर्वार्ता लिइयो र आमा तथा बालबालिकाको नापजोख र हिमोग्लोबिन परीक्षण गरियो। अध्ययनका परिणामहरूमा बाल तथा मातृ आहार विविधता, बाल बौनापन/दुब्लोपन/कम तौल, आमाको कमजोर पोषण स्थिति र रक्तअल्पता, शिशु तथा बाल आहार अभ्यास, र मातृ स्वास्थ्य/WASH व्यवहार समावेश थिए, साथै आर्थिक-सामाजिक समानता खाडल साँघुरिए कि नाई भन्ने अन्वेषणात्मक विश्लेषण पनि गरियो।
के पत्ता लाग्यो
तुलनात्मक जिल्लाको तुलनामा, सुआहारा कार्यान्वयन जिल्लाहरूमा आमाको कमजोर पोषण स्थिति (BMI<१८.५) ८.४३ प्रतिशत बिन्दुले बढी घट्यो (p<०.००१), जसमा ०–५.९ महिनाका शिशुका आमाहरूमा सबैभन्दा ठूलो फरक (–१८.८४ प्रतिशत बिन्दु, p<०.००१) देखियो — यो सुधारिएको मातृ र भ्रूण अवस्थासँग मेल खान्छ, जुन ०–५.९ महिनाका शिशुहरूको लम्बाइ-उमेर z-स्कोर कार्यान्वयन जिल्लामा ०.७६१ ले बढी भएर देखियो (p=०.००४)। ६–२३.९ महिनाका बालबालिकामा, कार्यान्वयन जिल्लाहरूमा बाल न्यूनतम आहार विविधता (+९.५१ प्रतिशत बिन्दु, p=०.०२८) र आहार विविधता स्कोर (+०.२९४ खाद्य समूह, p=०.०७२), न्यूनतम स्वीकार्य आहार (+१४.३५ प्रतिशत बिन्दु, p=०.०२२) र न्यूनतम खुवाउने पटक (+१५.०५ प्रतिशत बिन्दु, p=०.००४), बिरामी बालबालिकालाई खुवाउने अभ्यास (+१६.७४ प्रतिशत बिन्दु, p=०.००२), र झाडापखालाका लागि ओआरएस/जिंक प्रयोग (+१७.४ प्रतिशत बिन्दु, p=०.०५७) मा बढी सुधार देखियो। उल्लेखनीय रूपमा, समग्र बौनापनको दर कार्यान्वयन र तुलनात्मक दुवै जिल्लामा लगभग २१ प्रतिशत बिन्दुले घट्यो, दुई समूहबीच तथ्याङ्कीय रूपमा उल्लेख्य फरक नभएको — जसले बौनापन घट्नु सुआहाराको विशेष प्रभावभन्दा नेपालको व्यापक दीर्घकालीन प्रवृत्ति (NDHS अनुसार राष्ट्रिय बौनापन दर सन् २०१६ को ३६% बाट सन् २०२२ मा २५% झरेको) को नतिजा हुनसक्ने संकेत गर्छ। ६–२३.९ महिना उमेरका बालबालिकामा रक्तअल्पता पनि कार्यान्वयन जिल्लामा तुलनात्मक जिल्लाभन्दा बढी बढ्यो (+१३.०५ प्रतिशत बिन्दु, p=०.०७१), जुन लेखकहरूले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न नसकेको अनपेक्षित प्रतिकूल नतिजा हो।
नेपालको लागि यसको अर्थ
सुआहाराका नतिजाहरूले नेपालका स्वास्थ्य तथा पोषण नीति निर्माताहरूलाई देखाउँछन् कि ठूलो स्तरको बहुक्षेत्रीय कार्यक्रमले आमाको पोषण स्थिति र बाल आहार अभ्यासलाई केवल राष्ट्रिय दीर्घकालीन प्रगतिले पुर्याउनेभन्दा बढी अघि बढाउन सक्छ — तर साथसाथै यो पनि सचेत गराउँछ कि नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने सफलताको सूचक बौनापन (सन् २००१ को ५७% बाट NDHS २०२२ मा २५% घटेको) ले मात्र कार्यक्रमको वास्तविक प्रभाव र व्यापक प्रवृत्तिबीचको फरक देखाउन नसक्न सक्छ। यसबाट तीन ठोस कदमहरू निस्कन्छन्: (१) सुआहारालाई USAID को सहयोग घट्दै गएकाले, स्वास्थ्य मन्त्रालय (स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय) र कृषि मन्त्रालयले हालको संघीय संरचनाअन्तर्गत प्रदेश र स्थानीय सरकारमार्फत सुआहाराको प्रमाणित अगिल्लो-पंक्ति-कार्यकर्ता/सामुदायिक-कार्यक्रम/जनसञ्चार वितरण मोडेललाई नेपालका हालका करिब ५०,४०० महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) सञ्जाल र सरकारको आफ्नै बहुक्षेत्रीय पोषण योजनामा औपचारिक रूपमा समायोजन गर्नुपर्छ, ताकि कार्यक्रम समाप्त हुँदा वितरण संरचना खेर नजाओस्; (२) नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना (NHSSP) २०२३–२०३० र DoHS को वार्षिक स्वास्थ्य प्रतिवेदनले बौनापनसँगै आमाको कमजोर पोषण स्थिति, न्यूनतम आहार विविधता र न्यूनतम स्वीकार्य आहारलाई पोषण कार्यक्रमका प्रमुख सूचकको रूपमा ट्र्याक गर्नुपर्छ, किनभने यस अध्ययनले यिनै नतिजाहरूमा बहुक्षेत्रीय कार्यक्रमको प्रभाव सबैभन्दा स्पष्ट देखिएको देखाउँछ; (३) सुआहाराले सबैभन्दा गरिब र सबैभन्दा धनी घरपरिवारबीच आमाको न्यूनतम आहार विविधता (११.४ प्रतिशत बिन्दुले) र बाल न्यूनतम स्वीकार्य आहार (९.७ प्रतिशत बिन्दुले) मा आर्थिक-सामाजिक खाडल साँघुर्याएकाले, भविष्यको पोषण लगानी नेपालका सबैभन्दा गरिब वडा र प्रदेश (जस्तै मधेश र कर्णाली, जहाँ पोषण र स्वास्थ्य जनशक्तिका सूचक पहिल्यै सबैभन्दा कमजोर छन्) मा स्पष्ट रूपमा लक्षित गरिनुपर्छ ताकि यो समानतामुखी उपलब्धि ठूलो स्तरमा दोहोर्याउन सकियोस्। कार्यान्वयन जिल्लामा बाल रक्तअल्पता अनपेक्षित रूपमा बढेको विषयमा पनि तत्काल थप अध्ययन आवश्यक छ, किनभने नेपालमा ६–२३.९ महिना उमेर समूहमा रक्तअल्पताको बोझ पहिल्यै उच्च छ।
सन्दर्भीकरण
नेपालमा ५ वर्षमुनिका बालबालिकाको बौनापन सन् २००१ को ५७% बाट घटेर सन् २०२२ मा २५% पुगेको छ (NDHS २०२२), तर आमाहरूको कमजोर पोषण स्थिति र सूक्ष्म पोषकतत्वको अभाव अझै व्यापक छ — महिलाहरूमा रक्तअल्पताको दर NDHS २०२२ अनुसार ३४% रहेको छ, जसले पोषण सुधार सबै सूचकांकमा समान रूपमा नभएको देखाउँछ। सुआहारा — USAID ले सहयोग गरेको नेपालको प्रमुख बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रम — ७७ मध्ये ४२ जिल्लामा सामुदायिक-स्तरका कार्यकर्ता (नेपालका करिब ५०,४०० महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) को संरचनासँग मिल्दोजुल्दो), जनसञ्चार र सामुदायिक कार्यक्रममार्फत सञ्चालित थियो, र यो नेपालका थोरै ठूला पोषण कार्यक्रमहरूमध्ये कडा अर्ध-प्रयोगात्मक प्रभाव मूल्यांकन भएको एक हो। सुआहाराले राष्ट्रिय प्रवृत्तिभन्दा बढी आमाको कमजोर पोषण स्थिति घटायो र परिपूरक आहार अभ्यास सुधार्यो — तर बौनापन घटाउने दरमा भने तुलनात्मक जिल्लासँग उल्लेख्य फरक देखिएन — यो निष्कर्ष USAID को सहयोग समाप्त हुँदै गर्दा र स्वास्थ्य मन्त्रालय तथा प्रदेश सरकारहरूले आगामी बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रम कसरी डिजाइन र अनुगमन गर्ने भन्ने निर्णयमा प्रत्यक्ष सान्दर्भिक छ।