Understanding the Rapid Reduction of Undernutrition in Nepal, 2001–2011
Derek D. Headey, John Hoddinott
PLoS ONE · 2015 · DOI: 10.1371/journal.pone.0145738
देशहरू: Nepal
के अध्ययन गरियो
यस अध्ययनले नेपालको राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (DHS) का तीन चरण (सन् २००१, २००६, २०११) — अर्थात् पुनरावृत्त क्रस-सेक्सनल तथ्याङ्क, निरन्तर प्यानल होइन — विश्लेषण गरी नेपालले माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व (सन् २००१–२००६) र त्यसपछिको अस्थिर अवधिको बीचमा विश्वमै सबैभन्दा छिटो बाल स्टन्टिङ दर घटाएको किन हुनसक्यो भन्ने व्याख्या गर्न खोजेको छ। प्रत्येक मोडेलमा ०–५९ महिनाका ९,३४१ देखि ९,८५८ सम्मका बालबालिकाको संयुक्त नमूना प्रयोग गरी, लेखकहरूले उचाइ-उमेर z-स्कोर (HAZ), स्टन्टिङ र गम्भीर स्टन्टिङका रिग्रेसन मोडेलहरू निर्माण गरे, जसमा घरपरिवारको सम्पत्ति (एसेट सूचकांक), आमाबाबुको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा उपयोग (गर्भवती जाँच, अस्पताल प्रसूति, खोप), गाउँस्तरीय खुला दिसा प्रथा, पानीको स्रोत, महिलाको घरेलु निर्णय क्षमता, र आमाको उचाइलाई नियन्त्रण चरका रूपमा राखिएको थियो। त्यसपछि उनीहरूले ब्लिन्डर-ओक्साका शैलीको विघटन विश्लेषण प्रयोग गरे — प्रत्येक चरको अनुमानित रिग्रेसन गुणांकलाई सन् २००१ देखि २०११ सम्म जनसंख्याको औसतमा भएको वास्तविक परिवर्तनसँग गुणन गरी — नेपालको वास्तविक पोषण सुधारमा प्रत्येक कारकले तथ्याङ्कीय रूपमा कति योगदान पुर्याउँछ भनी परिमाणीकरण गर्न।
के पत्ता लाग्यो
सन् २००१ देखि २०११ सम्ममा बाल स्टन्टिङ दर ५६.६% बाट ४०.०% मा र गम्भीर स्टन्टिङ दर २५.३% बाट १४.६% मा घट्यो (औसत HAZ –२.१७ बाट –१.६६ मा, अर्थात् ०.५१ स्ट्यान्डर्ड डेभिएसनले सुधारियो)। विघटन विश्लेषणले पूर्वानुमानित ०.४० SD HAZ सुधारमध्ये ०.१३ (लगभग एक तिहाइ, र सबैभन्दा ठूलो एकल योगदान) घरपरिवारको सम्पत्ति वृद्धिलाई दिन्छ, जसको औसत स्कोर दश वर्षमा १४३% ले बढेको थियो; आमाको शिक्षाले थप ०.०६ SD योगदान गर्यो, जबकि बाबुको शिक्षाले जम्मा ०.०१ SD मात्र दियो — यसले बालबालिकाको वृद्धिमा बाबु होइन आमाको शिक्षा नै महत्त्वपूर्ण रहेको पुष्टि गर्छ। स्वास्थ्य सेवा उपयोगको विस्तार — गर्भवती जाँच, अस्पताल प्रसूति (९.२% बाट ३६.३% मा बढ्यो) र पूर्ण खोप (५२.४% बाट ६९.८% मा बढ्यो) — ले संयुक्त रूपमा लगभग ०.०९ SD योगदान गर्यो, भने गाउँस्तरीय खुला दिसा प्रथामा तीव्र गिरावट (७५.१% बाट ४२.३% मा) ले ०.०५ SD र आमाको उचाइ (एक अन्तरपुस्ता, गैर-नीतिगत कारक) ले थप ०.०५ SD योगदान गर्यो। समग्रमा, यो मोडेलले नेपालको वास्तविक HAZ सुधारको लगभग ७९%, स्टन्टिङ गिरावटको ७८% व्याख्या गर्छ, तर गम्भीर स्टन्टिङ गिरावटको जम्मा ६२% मात्र व्याख्या गर्न सक्छ।
नेपालको लागि यसको अर्थ
नेपालको स्टन्टिङ गिरावट सन् २०११ मा रोकिएन: NDHS २०२२ अनुसार पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको स्टन्टिङ दर अझै २५% छ, जसले यस अध्ययनले पहिचान गरेका कारकहरू अझै काम गरिरहेको तर प्रगति ढिलो भइरहेको र मधेश तथा लुम्बिनीमा असमानता कायमै रहेको (NDHS २०२२) देखाउँछ। यसबाट तीनवटा निष्कर्ष निस्कन्छन्। पहिलो, सम्पत्ति वृद्धि नै सबैभन्दा ठूलो पूर्वानुमानकर्ता रहेकाले र नेपालको घरपरिवार सम्पत्ति वृद्धि अहिले धेरै हदसम्म वैदेशिक रोजगारीको रेमिट्यान्समा आधारित रहेकाले (रेमिट्यान्स कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको लगभग २८.२%, नेपाल राष्ट्र बैंक २०२५), स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय (MoHP) र राष्ट्रिय योजना आयोगले आम्दानी वृद्धिले मात्रै पोषण सुधार जारी राख्छ भन्ने नठान्नुपर्छ — यस अध्ययनको मूल सन्देश नै स्वास्थ्य पहुँच, सरसफाइ र महिला शिक्षामा लक्षित 'पोषण-संवेदनशील' लगानी नै सरकारले वास्तवमा नियन्त्रण गर्न सक्ने कुरा हो भन्ने हो, जुन नेपालको बहुक्षेत्रीय पोषण योजना (MSNP) र सुआहारा कार्यक्रमको केन्द्रीय तर्क पनि हो। दोस्रो, यस अध्ययनको स्वास्थ्य-पहुँच कारक उही अवधिमा विस्तार भएको सामुदायिक स्वास्थ्य सेवा र आमा सुरक्षित मातृत्व प्रोत्साहन कार्यक्रमसँग जोडिएको छ — जसले संस्थागत प्रसूति दर सन् २००१ को ९% बाट NDHS २०२२ सम्ममा ७९.४% पुर्यायो — त्यसैले सन् २०१५ को संविधानको अनुसूची ८ अन्तर्गत 'आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ' को जिम्मेवारी पाएका स्थानीय सरकारहरूलाई महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) परिचालन र सामुदायिक नेतृत्वको पूर्ण सरसफाइ (CLTS) कार्यक्रम निरन्तरताका लागि पर्याप्त स्रोत दिनुपर्छ, किनभने सरसफाइ सुधार (खुला दिसा प्रथा ७५.१% बाट ४२.३% मा घट्नु, र सन् २०१९ मा नेपाल खुला दिसामुक्त राष्ट्र घोषणा हुनु) ले स्वास्थ्य सेवाजत्तिकै ठूलो योगदान पुर्याएको थियो। तेस्रो, बाबु होइन आमाको शिक्षा नै महत्त्वपूर्ण कारक रहेकाले, बालिका शिक्षा र वयस्क महिला साक्षरता कार्यक्रमलाई शिक्षा क्षेत्रको मात्र नभई पोषण नीतिको अभिन्न भाग मान्नुपर्छ (महिला साक्षरता अझै ६९.४% छ, पुरुषको ८३.६% को तुलनामा — जनगणना २०२१)।
सन्दर्भीकरण
यस अध्ययनको आफ्नै तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको अवरुद्ध वृद्धि (स्टन्टिङ) दर सन् २००१ मा ५६.६% बाट सन् २०११ सम्ममा ४०.०% मा झरेको थियो, र यो गिरावट निरन्तर रही राष्ट्रिय जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (NDHS) २०२२ सम्ममा २५% पुगेको छ — यसले यस विघटन विश्लेषणलाई नेपालले अझै निर्माण गरिरहेको पोषण सफलताको आधारभूत व्याख्या बनाउँछ। घरपरिवारको सम्पत्ति वृद्धि नै पोषण सुधारको सबैभन्दा ठूलो पूर्वानुमानकर्ता रहेको निष्कर्ष अहिले झनै सान्दर्भिक छ, किनभने वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्सले हाल कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको लगभग २८.२% (नेपाल राष्ट्र बैंक, २०२५) ओगटेको छ — अर्थात् नेपालको धेरैजसो पोषण उपलब्धि कुनै विशेष स्वास्थ्य नीतिभन्दा बसाइँसराइबाट प्राप्त रेमिट्यान्समा आधारित घरपरिवार सम्पत्ति वृद्धिको प्रतिबिम्ब हुन सक्छ, जबकि यस अध्ययनका अन्य प्रमुख कारकहरू — स्वास्थ्य सेवा पहुँच विस्तार र खुला दिसा प्रथाको ह्रास (जुन सन् २०१९ मा नेपाल खुला दिसामुक्त राष्ट्र घोषणा हुनुअघि नै घटिसकेको थियो) — सरकारले प्रत्यक्ष रूपमा कार्य गर्न सक्ने उपायहरू हुन्।